Linux Dosya İzinleri: chmod Rehberi

Linux'ta dosya izinleri, sistemin en temel güvenlik mekanizmalarından biridir. Her dosya ve dizin için üç grup kullanıcı (sahip, grup, diğerleri) ve üç tür izin (okuma, yazma, çalıştırma) tanımlanır.

İzin Yapısı

$ ls -la /etc/passwd
-rw-r--r-- 1 root root 2847 May 20 12:00 /etc/passwd

- rw- r-- r--
│ │   │   │
│ │   │   └── Diğerleri (others): sadece okuma
│ │   └────── Grup (group): sadece okuma  
│ └────────── Sahip (owner): okuma + yazma
└──────────── Dosya tipi: - = dosya, d = dizin, l = link

İzin Tipleri

Octal (Sayısal) Notasyon

Her grup için izinler toplanır:

• rwx = 4+2+1 = 7
• rw- = 4+2+0 = 6
• r-x = 4+0+1 = 5
• r-- = 4+0+0 = 4
• --- = 0+0+0 = 0

Yaygın İzin Kombinasyonları

chmod 755 dosya.sh   # rwxr-xr-x  — çalıştırılabilir, herkes okuyabilir
chmod 644 dosya.txt  # rw-r--r--  — dosya varsayılanı
chmod 700 gizli.sh   # rwx------  — sadece sahip erişebilir
chmod 600 id_rsa     # rw-------  — SSH private key
chmod 777 ortak/     # rwxrwxrwx  — tehlikeli! herkese tam yetki
chmod 000 yasak.txt  # ---------  — hiç kimse erişemez

Bu sayısal değerleri ezberlemek yerine chmod Hesaplayıcı ile okuma/yazma/çalıştırma kutucuklarını işaretleyerek doğru octal değeri anında üretebilirsiniz.

Sembolik Notasyon

chmod u+x dosya.sh       # sahibe çalıştırma ekle
chmod g-w dosya.txt      # gruptan yazma al
chmod o+r dosya.log      # diğerlerine okuma ekle
chmod a+x script.sh      # herkese çalıştırma ekle (all)
chmod u=rw,g=r,o=r file  # tam atama
chmod +x script.sh       # kısayol: herkese çalıştırma

Özel İzinler

SUID (Set User ID)

chmod 4755 program  # s görünür: -rwsr-xr-x
# Çalıştırıldığında sahipinin yetkileriyle çalışır
# Örnek: /usr/bin/passwd (root yetkileriyle)

SGID (Set Group ID)

chmod 2755 dizin/   # -rwxr-sr-x
# Dizinde oluşturulan dosyalar dizinin grubunu miras alır

Sticky Bit

chmod 1777 /tmp     # drwxrwxrwt
# Kullanıcılar sadece kendi dosyalarını silebilir

Yaygın Güvenlik Hataları

# ❌ YANLIŞ — production'da asla yapma
chmod 777 /var/www/html
chmod 777 config.php

# ✅ DOĞRU
chmod 755 /var/www/html      # web dizini
chmod 644 /var/www/html/*.php # PHP dosyaları
chmod 600 /var/www/.env       # hassas config

chown — Sahip Değiştirme

chown kullanici dosya.txt         # sahip değiştir
chown kullanici:grup dosya.txt    # sahip ve grup değiştir
chown -R www-data:www-data /var/www/html  # recursive

Pratik Örnekler

Web Sunucu Güvenliği

# Nginx/Apache için doğru izinler
find /var/www/html -type d -exec chmod 755 {} \;  # dizinler
find /var/www/html -type f -exec chmod 644 {} \;  # dosyalar
chmod 600 /var/www/html/.env                       # hassas dosya

SSH Güvenliği

chmod 700 ~/.ssh
chmod 600 ~/.ssh/id_rsa
chmod 644 ~/.ssh/id_rsa.pub
chmod 644 ~/.ssh/authorized_keys

Script İzinleri

chmod +x deploy.sh     # çalıştırılabilir yap
chmod 750 admin.sh     # sadece sahip ve grup çalıştırabilir

umask

umask yeni oluşturulan dosyaların varsayılan izinlerini belirler:

umask          # mevcut değeri göster (genelde 022)
umask 027      # değiştir
# 022 → dosyalar: 644, dizinler: 755
# 027 → dosyalar: 640, dizinler: 750

chmod Hesaplama Aracı

Sayısal izinleri hesaplamak için MagmaNex'in chmod Hesaplayıcı aracını kullanabilirsiniz. Checkbox'ları işaretleyerek anında octal değeri ve ls çıktısını görürsünüz.

Özet

Linux izin sistemi başlangıçta karmaşık görünse de pratikte birkaç kombinasyonu ezberlemek yeterlidir. Güvenlik için her zaman minimum yetki ilkesini uygulayın.